Αγ.Ευγένιος

Η σημασία της Mονής του Αγίου Ευγενίου και ο ρόλος της στην πνευματική ζωή της Τραπεζούντας καταδεικνύεται από δύο πολύτιμες μαρτυρίες: η πρώτη είναι ένα χειρόγραφο του 14ου αιώνα, που σήμερα βρίσκεται στη Μονή Σινά, το οποίο γνωρίζουμε ότι γράφτηκε στο μοναστήρι του Αγίου Ευγενίου από τον αυτοκρατορικό νοτάριο Γεώργιο Ρεφερενδάριο. Πρόκειται δηλαδή για μια, μεμονωμένη έστω, ένδειξη ότι στη μονή λειτουργούσε σκριπτόριο, δηλαδή εργαστήριο “παραγωγής βιβλίων” και αντιγραφής κωδίκων.
Η δεύτερη πληροφορία αφορά στη λειτουργία σχολής αστρονομίας στη μονή, καθώς φαίνεται ότι ο Χιονιάδης, γιατρός από την Κωνσταντινούπολη που έζησε για ένα διάστημα στην Τραπεζούντα, παρέδιδε στο χώρο του μοναστηριού μαθήματα αστρονομίας, τα οποία παρακολουθούσαν και Αρμένιοι. Το στοιχείο αυτό αποτελεί τεκμήριο για το ρόλο της μονής στην παιδεία και στον πολιτισμό της Τραπεζούντας και έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά μαρτυριών, σύμφωνα με τις οποίες η πόλη αποτέλεσε κέντρο καλλιέργειας της αστρονομίας και προώθησης των σχετικών ερευνών.

[/img]
Μικρογραφία χειρογράφου στην οποία εικονίζεται η Παναγία με την Άννα Γαβράδαινα, σύζυγο του Θεοδώρου Γαβρά. Το χειρόγραφο φιλοτεχνήθηκε στη Μονή του Αγίου Ευγενίου (1067), γεγονός που πιστοποιεί ότι στη μονή λειτουργούσε εργαστήριο παραγωγής βιβλίων και αντιγραφής χειρογράφων.

Αγ.Ευγένιος

Στο πλαίσιο αναγνώρισης και προβολής της μνήμης του αγίου Ευγενίου ανεγέρθηκε και ναός στον ομώνυμο λόφο ως τμήμα ενός ευρύτερου μοναστηριακού συγκροτήματος. Χτισμένος μόλις 190 μέτρα ανατολικά της ακρόπολης της Τραπεζούντας και με θέα προς το φαράγγι που τον περιβάλλει, διακρινόταν για την οχυρή θέση του. Πρόκειται για μια βασιλική που μετασκευάστηκε σε τρουλαίο ναό, σε μια προσπάθεια διαμόρφωσης σταυροειδούς εγγεγραμμένου ναού, με πενταγωνική κεντρική αψίδα και πεταλόμορφες αψίδες στα παραβήματα. Δεν είναι γνωστό πότε ακριβώς κατασκευάστηκε ο ναός, πάντως στις αρχές του 11ου αιώνα υπήρχε ήδη, οπότε ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β΄ Βουλγαροκτόνος χορήγησε τη διακόσμησή του. Επισκευές και μετασκευές πραγματοποιήθηκαν στο μνημείο περίπου το 1291 και μετά το 1340, ενώ στην τελευταία πεντηκονταετία του 14ου αιώνα προστέθηκαν αυτοκρατορικά πορτρέτα και τοιχογραφίες στο εσωτερικό του ναού. Φαίνεται πως όλοι οι Μεγάλοι Κομνηνοί, από τον Αλέξιο Α΄ ως τον Αλέξιο Γ΄, θέλησαν να δηλώσουν την παρουσία τους στο αφιερωμένο στον προστάτη άγιό τους καθίδρυμα. Τοιχογραφημένο ήταν επίσης και τμήμα των εξωτερικών επιφανειών του ναού. Οι τοιχογραφίες του 14ου αιώνα στο εσωτερικό του είναι σήμερα ασβεστωμένες και ίσως να διατηρούνται σε καλή κατάσταση.


Εξωτερική άποψη του ναού του Αγίου Eυγενίου Τραπεζούντας.
Mέριμνα Ποντίων Kυριών, Zωντανές Mνήμες Πόντου, Eκδοτικός Oίκος Aδελφών Kυριακίδη, Θεσσαλονίκη 1992


Γλυπτός διάκοσμος του ναού του Αγίου Eυγενίου Τραπεζούντας.
Baklanov, N., “Deux monuments byzantines de Trebizonde”

Αγ.Ευγένιος

Ο πρωτονοτάριος και πρωτοβεστιάριος Κωνσταντίνος Λουκίτης (α΄ μισό 14ου αιώνα) στο εγκώμιό του για τον άγιο Ευγένιο αναφέρεται στην ιδιαίτερη ευλάβεια με την οποία αντιμετωπίστηκαν τα λείψανα του ιδίου και των συμμαρτύρων του Ουαλεριανού, Κανιδίου (ή Κανδίδου) και Ακύλα και στην τιμή που τους αποδόθηκε. Τα λείψανα και ιδιαίτερα οι κεφαλές των αγίων “λάρναξιν αργυρέοις άμα και χρυσαυγίζουσιν ως θησαυροί πλουσίως εναπετέθησαν”, ενώ διακοσμήθηκαν “χρυσώ και λίθοις […] και μαργάρων πλήθει”.
Η λατρεία του αγίου Ευγενίου φαίνεται ότι άρχισε να αναπτύσσεται από τον 5ο αιώνα και εξής στην Τραπεζούντα. Ο περικαλλής ναός και η μονή που συγκροτήθηκε γύρω του αποδεικνύουν την ιδιαίτερη τιμή που έχαιρε ο άγιος. Η αργυρή λειψανοθήκη που βρίσκεται σήμερα στον Άγιο Μάρκο της Βενετίας αποτελεί εξάλλου μια εικαστική έκφραση της σημαίνουσας θέσης του αγίου Ευγενίου και των συμμαρτύρων του στη θρησκευτική παράδοση της πόλης. Θεωρείται ότι προέρχεται από εργαστήριο της Τραπεζούντας και συγκαταλέγεται σε ένα από τα καλύτερα δείγματα του είδους.
Τα κείμενα που αφιερώθηκαν στον άγιο Ευγένιο, δηλαδή το εγκώμιο και οι διηγήσεις των θαυμάτων του, χρονολογούνται από τον 11ο μέχρι το 14ο αιώνα. Σ’ αυτά περιλαμβάνονται και θαύματα σωτηρίας της πόλης, γεγονός που δηλώνει την ευρεία απήχηση της λατρείας του. Η απεικόνιση της μορφής του αγίου τόσο σε νομίσματα, όσο και σε εμβλήματα των Μεγάλων Κομνηνών, αποτελεί ομοίως ένδειξη της έντονης παρουσίας του στην κοινωνική ζωή και την καθημερινότητα των κατοίκων της και επιβεβαιώνει την ιδιαίτερη τιμή που απολάμβανε ως προστάτης της δυναστεύουσας οικογένειας και της “θεόσωστης και θεοσυντήρητης” πόλης της Τραπεζούντας.
Το πανηγύρι του Αγίου Ευγενίου, τέλος, διαδραμάτιζε ένα πολυσήμαντο ρόλο στην οικονομική και κοινωνική ζωή της πόλης. Η μονή του συνδεόταν οικονομικά με τα καραβάνια που έρχονταν από την ενδοχώρα του Πόντου και ιδιαίτερα από την Παϊπέρτη. Είναι μάλιστα ενδεικτικό ότι και στην Παϊπέρτη αναπτύχθηκε ιδιαίτερα η λατρεία του αγίου. Εμποροπανηγύρεις υπό την προστασία του θα πρέπει να οργανώνονταν αρκετές φορές το χρόνο, ωστόσο το περίφημο πανηγύρι γινόταν στις 24 Ιουνίου, οπότε λάμβαναν χώρα γιορτές που περιγράφονται με ενάργεια από τις πηγές.

Νόμισμα του αυτοκράτορα της Tραπεζούντας Αλεξίου B΄ (1297-1330), το οποίο φέρει απεικόνιση του αγίου Ευγενίου, προστάτη της πόλης.
Αθήνα, Νομισματικό Μουσείο. ΥΠ.ΠΟ/ΤΑΠ.
Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. Θ΄, Εκδοτική Αθηνών Α.Ε., Αθήνα 1979

Αγ.Ευγένιος

Αγ.Ευγένιος

Ο βίος του

O άγιος Ευγένιος, ο κατεξοχήν φωτιστής, δάσκαλος και πολιούχος της Τραπεζούντας και προστάτης των Μεγάλων Κομνηνών, γεννήθηκε, έζησε και μαρτύρησε σ’ αυτή την πόλη του Πόντου τον 3ο αιώνα, επί των σκληρών διωκτών του χριστιανισμού, των αυτοκρατόρων Διοκλητιανού και Μαξιμιανού (284-310). Από νεαρή ηλικία ασκούσε με ζήλο το έργο του αποστόλου της χριστιανικής πίστης, προσπαθώντας ταυτόχρονα να καταπολεμήσει την κυρίαρχη στην περιοχή λατρεία του φρυγικού θεού Μίθρα, προσπάθεια που οδήγησε στο μαρτυρικό θάνατό του.
Ο αγώνας του εναντίον της ειδωλολατρίας απέκτησε πιο συγκεκριμένους στόχους όταν μαζί με τους ομόφρονές του Ουαλεριανό και Κανίδιο από τη Χαλδία πήραν την τολμηρή απόφαση να καθαιρέσουν το άγαλμα και το βωμό του Μίθρα, παρά το διωγμό που μαινόταν στον Πόντο. Κατά τη διάρκεια της νύχτας, μετά την πραγματοποίηση της απόφασής τους, οι τρεις νέοι διασκορπίστηκαν στα βουνά, ο Ευγένιος μάλιστα κατέφυγε σε σπήλαιο κάτω από το πατρικό του σπίτι, στις υπώρειες του λόφου που αργότερα πήρε το όνομά του και στον οποίο χτίστηκε ναός στη μνήμη του. Οι φανατικότεροι από τους οπαδούς του Μίθρα έσπευσαν να καταγγείλουν το γεγονός της καταστροφής του βωμού στον ανθύπατο Λυσία, διοικητή Τραπεζούντας, ο οποίος απέστειλε στρατιωτικό σώμα για τη σύλληψη των δραστών. Ο Ευγένιος και μαζί του ο Ουαλεριανός, ο Κανίδιος και ένας ακόμα νέος, ο Ακύλας, φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν, μαστιγώθηκαν και τελικά αποκεφαλίστηκαν.
Ο βίος του αγίου Ευγενίου μάς είναι γνωστός από τα εγκώμια σ’ αυτόν και τις διηγήσεις των θαυμάτων του. Πρόκειται για έργα λογίων της Βυζαντινής περιόδου, από τον 11ο ως το 14ο αιώνα.


Τραπεζούντα, ο ναός του πολιούχου Αγίου Ευγενίου. Επιστολικό δελτάριο των αρχών του 20ού αιώνα.
Mικρασιατικά Παράλια από τον Πόντο στη Mεσόγειο, Επιστολικά Δελτάρια 1880-1920,